“Ben gideyim, yol gitsin, ben gideyim, yol gitsin,” diyor Necip Fasıl. Gidiyoruz biz de durmaksızın. Gönül yeterki istesin gidilecek yol bitmez. Göz yeterki görmek istesin görülecek yer bitmez..

Bizimde gönül gözümüz görmek istiyor bizimde yollarımız hiç bitmek bilmiyor. İstemiyoruz zaten bitsin bu yollar. Her ilerleyişimizde her geçtiğimiz kilometrede ayrı bir heyecan ayrı bir güzellik görüyor ruhumuz. Biz sevdalıyız bu yollara, o yollar ki bizi ne diyarlara, ne topraklara götürdü. Kimi vakit yüksek dağlar arasında giderken, yemyeşil bir göl karşıladı bizi, şelaleler çağladı, kanyonlar aştık da ilerledik.. Bazen ise çorak topraklar arasında alabildiğine sarı, alabildiğine kahverengi ile yüzleştik. Yeşili de büyüleyici kuraklığı da... Üstlerine  kaftan sarınmış dağları, nehirleri, beyaz gökyüzünü kendine duvak yapmış yeşil elbisesini giymiş salınıveren ovaları,  bitmek bilmeyen yolları... Çatılarda gökyüzüyle dans eden güvercinleri, çığlıklarıyla seslenen martıları, şahinleri, keleynakları... Ama en çok eskisi büyüledi daima bizi... taş evleri, manastırları, camileri, dokunduğunda yüzlerce yıl öncesine götüren antik şehirleri, can bulduğum, rüyalara daldığım daracık sokakları ile... 

İşte yine o yollarda devam ediyoruz, o bitip gitmeyen yollarda... Sararmış ovalar içinde çorak araziler arasında ilerliyoruz. Bir akşamüzeri tepelerin ardında kaybolmaya çalışan güneşi kovalıyoruz. Sarılar önce kızıla sonra mora, ardından karanlığa bürünüyor.. Diyarbakır yollarını aşıyoruz bizde renklerle yarışırcasına.

Batman’ı gezme niyetinde olduğum için akşam saatlerinde ulaşabildik Diyarbakıra. Batman'ı anlatmayacağım çünkü pek kanım ısınmadı benim. Fazla sürmedi oradaki misafirliğimiz. Göreceğim diye tutturduğum Malabadi köprüsüde bize ters kaldığından gidemedik (daha doğrusu oraya kadar gitmişken dönüş yoluna değil Van’a doğru gideceğimden kuşkulanan Göksel yolu değiştirmemekte ısrar etti. "Hazır Van yolundayız hadi gidelim meşhur kahvaltısını ederiz, Van gölü, Akdamar adası falan yaparız".. gibi birşeyler gevelerim işin kötüsü oda etkilenir falan ya..) Sonuçta Batman da değil hadi Diyarbakıra devam edelim orada kalalım dedik. 

 
Diyarbakırda işlek bir ana cadde var. Kalacağımız oteli ararken artık gördüğüm manzarayla ne kadar şaşırdığımı söylemeyeceğim. Pırıl pırıl aydınlanmış bir cadde, sokaklarda insanlar, rengarenk reklamların oynatıldığı duvar panoları.. gece vakti bildiğin Beyoğluna dönüvermiş.

Allahtan gündüz gözüyle daha sakin göründüde içime su serpildi biraz. Hani bunda ne var diyeceksiniz ama kıskançlık var daha ne olsun. İleriki saatlerde ise ara sokaklarına girince elbette gözümde daha farklı bakmaya başladım.

 
Ertesi gün sabah erkenden Diyarbakır sokaklarına daldım. Elimde notlarım ve haritam plan program yapma peşindeyim. Buraya gelmeden önce yapılmış tek bir planım vardı oda Hasanpaşa hanındaki “Mustafanın Kahvaltı Dünyası”nda kahvaltı etmekti o da gerçekleşmedi. Fazlasıyla acıkmış  olduğumdan ve bir hanı aramak zor geldiğinden "kahvaltı kahvaltıdır " deyip otelde yedim ama sonradan hem orayı hem de kahvaltı edenlerin yayınladıkları fotoğrafları görünce ne kadar pişman oldum anlatamam. Ben ettim siz böyle bir hata etmeyin.

 
 
İlk hedefimiz Diyarbakır kalesi.. Yer yer yol üzerinde surlara denk geliyoruz. Burası kale olarak ayakta kalan dünyanın en büyük kalesi. Surlarının uzunluğu ise Çin seddinden sonra geliyor. Yani dünyanın 2. uzun surları. Uzunluğu 5,5 km.  Bölük pörçük sur parçaları şehrin içine dağılmış halde. Hani birleşseler aralardaki boşluklar dolsa ne müthiş olurdu.  Biz kaleleri yüksek tepelerin üzerinde görmeye alışışız ama Diyarbakır kalesi öyle değil. Şehrin içinde birden çıkıverdi karşımıza. Heralde bu yüzden en sağlam ve en büyük yapmak zorunda kaldılar.

 
Kale hakkında fazla ayrıntı yazmak istemiyorum aslında ama ilgimi çeken notları aldım onları paylaşayım. Kalenin şekli bir kalkan balığını andırıyor. Bir iç kale ve bir dış kaleden oluşuyor..İç kalenin içinde de Diyarbakırda hüküm süren hükümdar ve yöneticilerin yaşadığı saraya ait bir kale daha var.   Kale içinde kale anlayacağınız.

 
Gezginler için önemli not : Bu dış kalenin dört yana açılan 4 ana kapısı var. Bunlar kuzeyde Dağkapı,  Batıda Urfakapı, güneyde Mardinkapı, doğuda Yenikapı. Diyarbakırda gezinirken bir adres sorduğunuzda size kapılara göre tarif yapıyorlar. Bu yüzden bu kapıları öğrenmek gerekiyor.

 
Surların toplam 82 burcu varmış Bu burçlardan Keçi (kıcı) Burcu surlardaki en büyük burç ve en ünlüsü olarak tanımlanıyor. Ziyarete açıkmış ama ben bu bilgiyi sonradan öğrendim maalesef. Fotoğraflarını görünce de zamanında okuyup hazırlık yapmadığım için pişman oldum.

Aslanlı Çeşme 

 Biz İç Kaleyi gezelim istedik. İçinde Aslanlı Çeşme, Saint George (KaraPapaz Kilisesi), İçinde M.Kemal Paşanın 1917 yılında Karargah olarak kullandıkları bina, Adliye, Kolordu ve Jandarma binası hep karşılıklı bir şekilde duruyor. Tam karşılarında da bir zamanlar saray olan ama sonrasında tutukluların konduğu Diyarbakır cezaevi.  
 

 Cezaevi içi

 En çok ilgimi çeken tabi ki cezaevi oldu. İlkdefa bir cezaevi gördüğüm için (İnşallah sondur) özel bir ilgiyle inceledim etrafımı. Odalara koğuşlara baktık. Hatta lavabo yerlerini tespit ettik. Ne kasvet verici bir duygu içimi doldurdu anlatamam. Bazı yerlerde duvarda zincir izlerini gösterdiler bize ama pek inanasım gelmedi. İnanmayı istemedim daha doğrusu.

 
Bahçesini adımladım bende bir mahkum gibi. Bu kadarcık bir alan özgürlükleri.

 "Göksel ne işin var çık oradan dışarı. Yakışmadı benim kocama bu parmaklıklar"

 Burası ise kilise.. Burası hakkında bilgilendirme tabelasında yazılan yazı çok ilgimi çekti. Artuklular zamanında hamama çevrilmiş. İlginç olan ne diyeceksiniz, bazı kaynaklarda yazdığına göre burada ve sarayda Artuklu hükümdarları o zamanın bilgini Cizreli bilgin Eb-Ül İz El Cezeri’nin imal ettiği robotları kullunıyorlarmış. Durdum tarihleri hesapladım sonra muhtemelen Kültür Bakanlığının hazırlamış olduğu turizm tabelasını bir daha okudum. Evet yanlış görmüyorum Robot yazıyor orada.

 Diyarbakır’da ana caddeden çıkıp sokaklara daldığınız anda Midyat’ta olduğu gibi çocuklar sarıyor etrafınızı. Ama bunların bir farkı var. Midyattaki çocuklar rehberlik yapmak gibi bir bahane ortaya atarak paçalarına yapışıyorlardı. Bunların bahaneside yok direk para versene diye dileniyorlar. Hz.Süleyman Cami iç kalenin hemen yanında. Kaleiçinden çıkıp Süleyman camine doğru yönlenmemizle birlikte önce çocuklar sardı etrafımızı.. Midyat deneyimimizden elimizi cebimize atmanın sürünün çoğalması anlamına geldiğini bildiğimizden yok dedik. Ama biz biraz dirençsiziz sanırım yinede cepteki bütün bozuklukları dağıttık. Caminin kapısının önünde etrafımı kadınlar çevreledi. Oturmuş kuran okuyan yaşlı başlı kadınlar avuç açıp para istiyorlar. Caminin içinde bile kadınlar bölümünde etrafım kuşatma altına alındı. Bakıyorsun çok yaşlı bir kadın gelmiş yanına usulca yaklaşıyor ve para versene diyor. Diyarbakırda sokaklarda gezdiğimiz süre boyunca karşıma çıkan bu durumdan, dilencilikten utandım resmen. Bir lüks binalarına otellerine baktım bir de hemen arkasındaki sokaklarına... İki yüzlü Diyarbakır...    

Hz.Süleyman Nasırıye Camii kadınlar bölümü

Miladi 638 yılından bahsediyoruz... ikinci islam halifesi Hz.Ömer zamanında buranın halkını İslam ile şereflendirmek üzere bir ordu görevlendirilir. O zamanlar bu şehir Meryem Dara isminde bir kraliçe tarafından yönetilmektedir. Altı aylık bir kuşatma sonrasında kalenin kapıları açılır. Bu esnada Bizans askerleri ile sahabeler arasında muhabere çıkar ve kırk sahabemiz şehit düşer. Bu sahabelerden 27 tanesi de bu caminin altında kendilerine ait özel bir alanda gömülürler. Burada bir noktaya işaret etmek istiyorum. Biz camiye girdiğimizde bize caminin bahçesindeki türbeleri bu sahabelere ait diye göstermişlerdi. Zaten herkes gelip onlara dua ediyorlardı. Ama açıklayıcı tabelaları okuyunca bu türbelerin Osmanlı Paşaları ve eşlerine ait olduğunu, cami altındaki sahabe türbelerinin ziyarete kapalı olduğunu öğreniyoruz. Doğru mu yanlış mı bilmiyorum ama Mekke ve Medine'den sonra en çok sahabenin yattığı kent Diyarbakırmış.
 

 Diyarbakır isminin nereden geldiğini merak ettim. Doğrusu ben isminin Bakır işciliğinden geldiğini düşünmüştüm. Belki bir zamanlar bakırcılığın Antepte, Urfadaki gibi burada da yaygın olduğunu ve zamanla bu sanatın bu şehirde kaybolmuş olabileceği gibi bir hikaye oluşturmuştum kafamda ama değilmiş.  

Geçmişi M.Ö. 700 yılına dayanan Diyarbakırdan kimler gelip geçmiş kimler... Hurriler, Asurlular, Medler, Urartular, Persler, Romalılar, Bizanslılar, Emeviler, Abbasiler, Oğuzlar, Selçuklular ve Osmanlılar bir bir gelmişler geçmişler bu topraklardan. Arap akınları sırasında bölgeye yerleşen Bekr adındaki bir aşiret nedeniyle yörenin adı Bekr diyarı anlamında Diyar-ı Bekr olarak söylenmiş. Sonrasında da Atatürk 1937 yılında halka yaptığı konuşma sırasında buradan Diyarbakır diye bahsedince bu yönde isim kararı alınmış.

Atıveriyoruz kendimizi Diyarbakır sokaklarına.. Yaşam bu sokaklarda elbet. Elleri yüzleri kir içinde top sektiren çocuklar, bizi görür görmez eteklerimize yapışan turist avcısı oyun oynayan ufaklıkların sesleri ile çınlıyor sokakları. Bu mahalleler ki işte burası gerçek Diyarbakır'ı gözler önüne seriyor.

Bu çocular bu kadar mı tatlı olur. Bu kadar mı pırıl pırıl parlar gözleri. O kara kaşlar kara gözler umudun, küçük mutlulukların pırıltılarıyla bakıyor. Taptaze, saf, temiz hiç kirlenmemiş bakışlar...

Sokaklar gerçekten çok etkileyici. Saatlerce insan manzaralarını, koşuşan çocukları, kapı önlerinde oturmuş iki muhabbetle gün geçiren insanları seyredebiliriz. Zaman nasıl akıp geçiyor anlamıyorsun zaten bu manzara karşısında. Sosyal sorunların manzarası ise ayrı etkiliyor insanı.

Herşeye rağmen Doğunun insanı sıcak kanlı. Oturdukları evlerin ya da dükkanların önündeki küçük taburelerden selam veriyorlar yanlarından her geçişimizde. Kaldırımlarda, iç avlularda, kahvelerde, meydanlarda kursi denilen küçük hasır iskemlelerinde dinleniyoruz bizde bol bol. Muhabbetlerine ortak oluyoruz. Soru çok yok onlarda hep nereden geldiğimiz ne iş yaptığımızla ilgili.. Bende ise soru çok kaldırmazlarsa beni saatlerce konuşacak konu bulabilirim. Onlarca soru sorabilirim. Ama sokaklar, binalar, görülecek yerler bizi bekliyor.

Mar Petyun Keldani Kilisesi

Mar Petyun Keldani Kilisesi

Diyarbakır Sürani Kadim Meryemana Kilisesini 3. yy.dan kalma olduğu ve güzel bir Roma kapısı olduğunu öğrendiğim için görmek istedik ama almadılar bizi içeri. Daha doğrusu çaldık çaldık kapıyı ama açan olmadı. İyi dedik bizde ne yapalım. Çok da meraklı değilim kilise gezmeye deyip başka bir kiliseye doğru yöneldik =)) Mar Petyun Keldani Kilisesinde bizi buyur ettiler içeri. Diyarbakırın şu an aktif iki kilisesinden biri. Keldaniler, Hıristiyanlığı kabul eden ilk topluluklardan biri. Şu an bu kilisenin cemaati sanırım 10 aile kadardı.

 
Diyarbakırdaki en ilginç eserlerden biri türünün tek örneği Dört ayaklı minare diye anılan Şeyh Mutahhar Cami.  Sıra sıra Siyah beyaz kesme taştan yapılmış caminin minare yapısı ilginç. Camiden ayrı ve 4 sütun üzerine inşa edilmiş. Birde kare şeklinde olması var tabi. Kare minareler Diyarbakırda dikkatimi çekti. Minare caminin duvarlarının dışında kalıyor, sokak kenarında ve altından bir insan geçebilecek yükseklikteki dört adet ayak sütun üzerinde. Gerçekten çok ilginçti.  Şuna iyi bakın. Siz hiç böyle bir minare gördünüz mü? Görmüş olamazsınız çünkü Anadoluda türünün tek örneği. Minarenin sütunları altından yedi defa geçenin her dileğinin yerine geldiğine inanılıyormuş. İnanan inanmaya devam etmesin ben geçmedim tabi ki =)) Sizde inanmayın sakın yakışmıyor bizim dinimize böyle hurafeler. 
 

Gazi caddesi

Gazi caddesiydi sanırım bu caddenin ismi. İşlek bir caddeye benziyor. Sonraki durağım Hasanpaşa Hanıda bu caddenin üzerinde. Dağ kapıya yakın. Diyarbakır bir zamanlar tarihi ipek yolu üzerinde olduğu için burada da pek çok güzel hanlar yapılmış. Deliller Hanı, Hasan Paşa, Çiftehan ve Yeni Hanı mutlaka gezmek lazım. 

Hasanpaşa Han ise oldukça güzel restore edilmiş. Avlusunda oturabilir çayını kahveni içebilirsiniz. Avlunun ortasında sütunlu ve üstü kubbeli bir şadırvan var. İki katlı hanın ikinci katı kahveltı mekanı olarak nam salmış sanırım. Daha önce bahsettiğim kahvaltıcılarda burada. Hem üst katında hem de Diyarbakırda gelen biri mutlaka ama mutlaka bu hana uğramalı. Burası Sokullu Mehmet Paşa'nın oğlu, o zaman ki Diyarbakır Valisi Vezirzade Hasan Paşa tarafından yaptırılmış. İyi ki de yaptırmış bu hanı çok hoşuma gitti. Vakti zamanında burada 500 aygır barındırabilen ahırları ve çok güzel bir havuzu varmış. Soluklandım ve pek güzel dinlendim.

Hasan Paşa Hanı'ndan sonraki durak, hana çok yakın Diyarbakır'ın en ünlü camisi olan Ulu Cami. Ünlü olmasının sebebi Anadolunun en eski camisi olmasından ve aynı zamanda İslam aleminin 5. Harem-i Şerifi olarak kabul edilmesinden.

Avluya girince dikdörtgen şeklinde avlusu ve kare mineresi bizi karşılıyor. Kara taştan yapılmış. Diyarbakırda çoğu eski eser kara taş denilen bir taş kullanılarak yapılmış. Etkiliyici ve değişik. 639 yılında İslam orduları Diyarbakır'ı feth edince, ildeki en büyük Hristiyan tapınağı olan Mar-Tama kilisesinin camiye çevrilmesiyle kurulmuş. Baktığında ilk etapta yapısındaki kilise havasını hissediyorsun zaten. Duvarlarında bir çok uygarlığın kitabesi varmış.  

 
 Diyarbakır'ı gezerken çarşıları sakın atlamayın. Çok güzel çarşıları var. Mesela Sipahi çarşısı Ulu Cami'nin arkasında. Burası sanki yıllar öncesinde takılıp kalmış. Deliller hanı ayrı güzel. Adını bir zamanlar hacca gidenlere rehberlik yapan Deliller burada konakladığı için oradan almış, yoğurtçular ve peynirciler çarşısını gezmekte değişik bir deneyim. 
 
 

cahit sıtkı tarancı evi Ulu Cami'nin arkasında. Ya da oralarda bir yerlerde demeliyim. Ulu camiye daracık daracık sokaklardan geçip girdiğimizden çıkıştada aynen yol aldığımızdan önümü arkasımı anlamadım. Diyarbakır evlerini en güzel şekilde yansıtabilecek iki evden biri Cahit Sıtkı Tarancı evi diğeri ise yine müzeye dönüştürülen Ziya Gökalp evi. İkisini birden gezmeye gerek olmadığını düşünüp ünlü şair Cahit Sıtkı Tarancının evini seçtik.

1723 yılında yapılmış ev yani 288 yıllık. Valla hiç o kadar eski görünmüyordu ne yalan diyeyim. Sanırım Mutfak banyo kiler gibi yerler haricinde kullanım için 14 oda vardı.

 Ev gerçekten çok güzel. Bir kere çok büyük. Kara şeklinde ince uzun bir ev. Karenin ortası büyükçe bir avlu. Evin dört tarafınında bütün cepheleri bu iç avluya bakıyor. Dışarıya kapalı bir ev olması çok hoşuma gitti nedense. Dört mevsim için dört bölümmüş. Etrafıma bakındım ve nasıl yani dedim ev halkı üç ayda bir taşınıyormuydu?? Evet aynen öyle yani. Güneşi alış açısına göre evler dizayn edilip yazlık kışlık baharlık bölümler olarak kullanılıyor. Yazın kuzey bölümde, kışın güney, ilkbahar doğu, sonbahar mevsiminde de batı cephesinde yaşarlarmış. Diyarbakırın sosyal yaşamını çok güzel gözler önüne seren bir ev. Ayrıca Cahit Sıtkının kitapları, el yazıları, eşyaları, mektupları sergileniyor.

Bu arada gezerken yolda sırtındaki süslü koca güğümü ile dolaşıp elindeki çıngırakları şıngırtdatan meyankökü satıcılarını isteseniz de istemesenizde göreceksiniz. Meyenköküne "ava sûse" diyorlar.  Denemedim demezsiniz. Aslında bilinen kolanın atası bu içecek. Akşamdan suya yatırılan meyankökleri sabaha kadar suyun içinde çözülüyor. Çözülen bu su daha sonra süzülüp içine buz atılıp iyice soğutulduktan sonra, sırta alınan bakırdan yapılmış bir tür güğümden bardaklara doldurulup veriliyor. 
 

Karnımız acıkmaya başlayınca sabah yaptığım hatayı tekrarlamamaya kararlı olduğumdan sora sora Kaburgacı Selim Ustayı aradık. Meğer ta öbür kapının orada epey bir uzakmış bize. Yine de yürüye yürüye bulduk sonunda. Ama Göksel birkaç kez yoldan dönmeye kalktı. Yemeği ben ısmarlayacağım diye kandırdım onu. Ama kandırma olmadı bana ısmarlattı valla. Selim ustada sadece kaburga yapılıyor. Önden mezeler salatalar geliyor. Ardından bir tabakta içli köfte ve mumbar dolması. Mumbarı çok bilirdim ama ilk defa yedim =)) Duymuşluğum var demek istediğim. Göksel yemedi. Kokoreci bayıla bayıla yiyorum bunumu yemeyeceğim onunkini de götürdüm.   

Kaburgalar ise tane tane pişirilmiş pilavın üzerinde kemikli olarak geldi. Hemen yanımızda bir güzel kemikleri etlerinden ayırıp servise hazır hale getirdiler. Bu kısmı seyrederken aç değilseniz bile beyniniz midenize bir kaç sinyal gönderiyor ve acıkıyorsunuz. Güzel miydi evet gayet güzel idi. Lezzetliydi. Etler ağzında lime lime dağılıyordu. İki kişiye koca tepsi çok gelir dedik ama gelmedi. Doyduğumuz halde damağımız bu keyfi biraz daha sürdürsün diye yemeye devam ettik.

 
Ne kaldı geriye.. Diyarbakır deyince akla gelenlerin başında olan içine bir çocuğun sığabileceği büyüklükte ki karpuzları. Ne yazık ki ziyaretim boyunca görebildiğim tek karpuz bu sokak satıcısının sattığı karpuzdu. Onlara da çocuk falan sığmazdı. Hani alsak yolculuk devam ediyor nerede nasıl yiyeceğiz. Yemek yediğim hiçbir yerde de yoktu karpuz yada tatlılara bakmaktan benim gözüm görmedi. Bunların dışında mutlaka denenmesi gereken meşhur burma kadayıfını ve ciğerini de denemedim. Başka bahara kısmetse.

 47

 Sonunda geldik bu yolculuğun sonuna. Ama her batan güneş yeni maceralara yeni yollara gebe. Biz de elimizde haritamız bilmediğimiz yollara doğru romatımızı çiziyoruz.

Yol ayrımına geldiğimizde Göksel kaptan sorar.

-"Nereye gidiyoruz sağ mı sol mu?"

-"Sağda ne var sol da ne var??"

-"Elmas çabuk karar ver yol ayrımı geliyor"

-"Ya dur haritaya bakayım yok olmadı dur tabelada ne yazıyor okuyayım?".....Ana!! Şanlıurfa yazıyor sen beni geri dönüş yoluna sokacaksın dimi.. Olmaz kır çabuk sağa....."

-"Nereye gidiyoruz"

-"Eeee!!??"

Ben giderim yol gider, ben giderim yol gider kaptanınız Elmas sizlere hayırlı yolculuklar diler..